plan zuid

Eind 19e eeuw kocht de gemeente Amsterdam grond van Ouder Amstel, om de stad aan zuidkant uit te breiden.

Amsterdam in 1896.

Amsterdam in 1896.

Al in 1900 werd Berlage gevraagd een plan hiervoor te maken. Berlage had op dat moment geen enkele stedenbouwkundige ervaring. Hij was al wel al een bekend architect, die net overstap naar vernieuwing had gemaakt.

Berlage maakte een plan, waarvan de uitgangspunten waren:
* veel aandacht voor schilderachtige pleintjes en dwarsprofielen
* ‘in aanleg monumentaal, in detail schilderachtig’
* veel groen (‘hygiënisch’) èn veel woningen – dit was de, nogal inconsequente, opdracht van de gemeente

Berlage1

Het plan kende twee soorten bebouwing: gesloten blokken en villa’s. De laatsten waren in het oorspronkelijke plan nog niet uitgewerkt. Op plek van het huidige Dageraad-complex was grote markthal gepland.
Toen later de villa’s werden ingetekend werd duidelijk dat het plan te luxueus was.
Om die reden is bijna niets van het plan uitgevoerd, hoewel het in 1905 werd goedgekeurd door de Gemeenteraad.

IMG_7657

Recente foto van het voormalige Dageraadgebouw, hoek Tolstraat / Toldwarsstraat.

Het enige stukje dat wel gerealiseerd werd was een groot pand op de hoek Tolstraat/Toldwarsstraat, en laat dat nou precies het kantoor plus bakkerij zijn van De Dageraad… De architect van dit hoekpand is Berlage (1907-1908). Al bij oplevering had de Dageraad meer ruimte nodig, en is ook het tweede deel aan de Tolstraat aan toegevoegd (architecten: Gulden en Geldmaker).

Deze gevelsteen aan het oude Dageraad-pand in de Tolstraat zit er nog steeds, maar is tegenwoordig minder goed leesbaar.

Deze gevelsteen aan het oude Dageraad-pand in de Tolstraat zit er nog steeds, maar is tegenwoordig minder goed leesbaar.

Ondertussen begon er een nieuwe wind in Nederland te waaien: de eerste experimenten met volkshuisvesting begonnen, men wilde eerlijke architectuur, waarbij alles wat je ziet een functie moet hebben, en men wilde één ontwerp voor meerdere kavels.

Omdat in de Woningwet uit 1901 stond dat elk uitbreidingsplan elke 10 jaar herzien moest worden werd het tijd Plan Zuid uit de lade te halen. Ook in verband met de aanleg van de ringspoorlijn (de lijn die parallel loopt met de huidige Zuidas) moest eerste Plan Zuid herzien worden.
In 1914 verzocht de gemeente aan Berlage om een aanpassing te maken van zijn oorspronkelijke plan, met het verzoek een indeling te maken in drie klassen, en tevens openbare gebouwen op te nemen.
Op 26 oktober 1917 wordt het Tweede Plan Zuid goedgekeurd door Gemeenteraad. Dit is het plan dat bekend staat als Plan Zuid, of Plan Berlage.

Tweede Plan Berlage, waarop op plek van Dageraad-complex nog het academisch ziekenhuis was gepland.

Tweede Plan Berlage, waarop op plek van Dageraad-complex nog het academisch ziekenhuis was gepland. Tekening door de Dienst Publieke Werken. foto: Stadsarchief Amsterdam

Berlage had inmiddels gereisd, onder andere naar de VS, en had ingezien dat hij rekening moest houden met het toenemende verkeer.

Berlage had voor alle wegen uitgedokterd hoe breed ze moesten zijn, en profielen opgesteld, inclusief bomenrijen. De hoofdwegen waren voor die tijd extreem breed (men sprak er schande van), maar zijn nu, met toegenomen verkeer heel handig. Brede wegen werden doorsneden door smallere, waardoor grote blokken ontstonden. Daarbinnen ontwierp hij een fijnmaziger wegenpatroon, waardoor buurtjes ontstonden, met middenin buurtje eigen wereldjes, die heel rustig waren. Het groen was tamelijk versnipperd.

profielen van wegen, van breed naar smal.

Berlage’s profielen van wegen, van breed naar smal.

De meeste huizen van zijn plan waren bestemd voor arbeidersklasse, maar dit mocht van Berlage aan buitenkant niet te zien zijn. Op de originele tekening zijn de drie klassen te onderscheiden:
rood (luxe) rond Rijksacademie (die nooit gebouwd is), bij het Vondelpark en langs het water
wit (middenstand) in de Minervalaan (was als winkelstraat bedoeld tussen Zuidstation en Rijksacademie), Churchill-laan en Rooseveldtlaan
oker (arbeiders): het overgrote deel

Originele tekening van Berlage.

Originele tekening van Berlage.

Op de plekken van de openbare gebouwen (Rijksacademie, Volkshuis en Kunsthuis) staan nu drie hotels (Hilton, Okura, Apollo). Station Zuid kwam veel later op andere plek. Op de plek waar nu het Dageraad-complex staat was een Academisch ziekenhuis gepland, met paviljoens en groen ertussen, omzoomd door huizen om de binnenwereld van het ziekenhuis af te schermen van de drukke buitenwereld.

Deelplan van Berlage op de plek waar het Academisch Ziekenhuis was gepland.

Deelplan van Berlage op de plek waar het Academisch Ziekenhuis was gepland.

Al snel ging het Academisch ziekenhuis niet door. Berlage heeft toen zelf een deeltekening voor PL Takbuurt gemaakt. Toevallig is dit het enige stuk waarvan het stratenplan exact is overgenomen uit het getekende plan. Alleen de invulling is veranderd: ten noorden van de scholen was bijvoorbeeld groen gepland. Ook dit buurtje is omzoomd door bredere straten, en naarmate je verder buurtje ingaat ga je ook steeds meer naar binnen, in eigen wereld, wat typerend is voor Berlage: gesloten blokken met binnenwereld, met een hovenstructuur in de binnenring, en groen aan binnenkant.

Van Plan Zuid zijn eigenlijk alleen de buurten ten noorden van het Amstelkanaal en Marathonbuurt als arbeiderswoningen gebouwd. In 1919 begon de bouw van zowel Marathonbuurt als het Dageraad-complex, de eerste 2 projecten van Plan Zuid.

Ondertussen veranderde de opvattingen over sociale woningbouw: men wilde niet langer zo luxe bouwen, en al helemaal niet voor arbeiders. Er kwam een zekere versobering van de plannen omdat de bouwmaterialen duur waren. Ook overleed de grote inspirator de Klerk in 1923 op jonge leeftijd. En de smaak veranderde: de late jaren ’20 kwamen onder invloed van het Nieuwe Bouwen, met licht, lucht en ruimte, met simpele en sobere bouw, wars van ornamenten. In het zuidelijke deel van plan Zuid is deze verandering goed te zien: voor een deel nog wel Amsterdamse School, maar veel soberder, en met lange rechte wegen in plaats van hofjes. Ook werd hier niet meer in opdracht van woningbouwverenigingen voor arbeiders gebouwd, maar voor particuliere opdrachtgevers. En voor een deel is hier het Nieuwe Bouwen al te zien, bijvoorbeeld bij de Eerste Openluchtschool uit 1929 (Duiker).