architectuur

Het Dageraad-complex is een van de hoogtepunten van de Amsterdamse School.

Scheepvaarthuis Amsterdam

Scheepvaarthuis Amsterdam

In 1916 signaleerde de architect Gratama bij de 60e verjaardag van Berlage een “Amsterdamse School” in de architectuur. Dit werd meteen door kranten overgenomen. Het Spaarndammerplantsoen (de Klerk) en het Scheepvaarthuis (van der Mey, Kramer en de Klerk) waren toen net gebouwd, en werden als belangrijke en vernieuwende gebouwen gezien.

Hembrugstraat, Spaarndammerbuurt

Hembrugstraat, Spaarndammerbuurt. Foto: Stadsarchief Amsterdam.

 

Kenmerken van de Amsterdamse School zijn onder meer:
* gebruik van baksteen in verschillende kleuren en andere eerlijke materialen
* veel versiering, bijv torens en erkers
* aandacht voor beeldhouwwerk
* sculpturaal en expressief, vorm gevel belangrijker dan ruimte erachter
* Gesamtkunstwerk, ook voor arbeiders

 

Toen Woningstichting de Dageraad in 1917 een architect zocht voor hun nieuw te bouwen complex van woningen en winkels dacht het bestuur in eerste instantie aan Gulden en Geldmaker, die ook het tweede deel van het hoofdgebouw van de Dageraad aan de Tolstraat hadden gebouwd. Omdat Gulden de broer was van een van de bestuursleden zag het dagelijks bestuur ervan af deze opdracht aan hem te geven. Het bestuur kwam uiteindelijk bij de Klerk uit, hoewel men vond dat zijn woningen aan het Spaaarndammerplantsoen weliswaar mooi waren maar ook duur. Waarschijnlijk was het niet de bedoeling de Klerk te vragen. Mogelijk was hier sprake van een naams- of persoonsverwisseling. In ieder geval kreeg de Klerk de opdracht, en die vroeg zijn vriend Kramer erbij.

 

overgang van verspringende gevel (rechts) naar vlakke gevel

overgang van verspringende gevel (rechts) naar vlakke gevel

Samen ontwierpen ze het hele complex. De gevels aan de PL Takstraat en de Burg. Tellegenstraat tot aan de bocht zijn van de Klerk (te herkennen aan de verspringende gevels met de plantenbakken), de vlakke gevels aan het vervolg van de Burg. Tellegenstraat, de Passtoorsstraat, Talmastraat, H. Ronnerstraat en Th. Schwartzestraat zijn van Kramer.

 

Henriëtte Ronnerplein, nog zonder de huizen aan de noordwand.

De huizen aan de pleinen met hun afzonderlijke daken zijn dan weer van de Klerk. Vermoedelijk wilde de Klerk de arbeiders hiermee symbolisch een eigen huis, een eigen dak boven het hoofd geven, hoewel de huizen in feite zes appartementen tellen.

 

 

IMG_7008
De wereldberoemde golven aan de noordelijke hoeken van de PL Takstraat zijn van Kramer, wellicht naar een schets van de Klerk.

 

 

 

IMG_7655In de H. Ronnerstraat en Th. Schwartzestraat zijn nog de gevelversieringen met balkonnetje te zien die de oorspronkelijke eindes van de woonblokken markeerden. Daar aan vastgebouwd zouden lagere scholen komen, die ook de noordwanden van beide pleinen zouden beslaan. Toen die scholen toch niet nodig bleken te zijn heeft Kramer alsnog tekeningen gemaakt om de gevels, die ook nog om de hoek aan de pleinen doorlopen, te voltooien. Deze huizen zijn pas in 1930-31 gebouwd. Op de foto van de Th. Schwartzestraat hiernaast is links het oude deel, rechts het nieuwere deel te zien.

 

IMG_7664

Op het eerste gezicht lijken beide delen van de gevelwanden identiek, maar vooral aan de achterkant is de versobering die inmiddels is ingetreden duidelijk te merken: geen gemetselde balkons meer met halfronde hoekkasten, afwisselend in steen en hout, maar rechte houten balkons met simpele kasten.

 

inzoom haanHet socialistische ideaal wordt verbeeld door de hanen die op eerste huizen aan de PL Takstraat staan, aan beide zijden. De haan symboliseert de dageraad, het krieken van de dag, maar ook de dageraad van een nieuw arbeidersparadijs.

 

 

IMG_7662Aan het einde van de PL Takstraat staat een monumentale wand die doet denken aan een kerk, nog versterkt door de klokkentoren er bovenop. Maar in plaats van een kerk, die uiteraard niet paste in het socialistisch ideaal, is hier een bibliotheek gebouwd, die moest bijdragen aan de verheffing van de arbeiders. In dit pand, met de ingang aan de Coöperatiehof, zit nu een bedrijf, maar de gevelsteen met boeken is nog altijd te zien boven de ingang. De klok refereert uiteraard ook aan het arbeidersideaal van vroeg opstaan om het gezin te onderhouden.

De Klerk is jong overleden, en heeft de voltooiing van het Dageraad-complex niet meer meegemaakt. Kramer heeft hierna nog vele woningblokken ontworpen, waaronder de Coöperatiehof en de blokken daar omheen.

Toen dit complex werd gebouwd waren de arbeidskosten laag in verhouding tot de materiaalkosten. Vandaar dat er veel arbeidsintensieve onderdelen aan zitten, zoals de rond gemetselde entrees en balkons. Deze rondingen van baksteen zouden tegenwoordig veel te duur zijn om te maken omdat je er aparte mallen voor moet maken. De gebruikte blonde baksteen was toen heel exclusief. Die was wat poreuzer dan de harder gebakken rode baksteen. Vandaar dat er vanaf het begin al vocht doorsloeg, want aan spouwmuren deden ze in die tijd nog niet. 

Van het begin af aan waren er veel onderhoudskosten. Door de bijzondere architectuur met uitbouwen waren er veel lekkages. Ook waren er klachten over weinig daglicht. Kramer heeft de eerste renovatie in 1936-37 begeleid. Hij heeft hiervoor nieuwe ramen ontworpen, die volgens hem lichtinval en verhuurbaarheid zouden verbeteren. Ook de afwatering is toen aangepakt.

31. steigers met bouwmateriaal brg. tellegenstraat a647761f-3b32-2a38-fd72-278406c63aecJoop van Stigt begeleidde de latere renovatie rond 1980. Hierbij zijn bouwtechnische verbeteringen doorgevoerd. Ook is de lichttoevoer vergroot door de ramen aan de voorkant met een trede te vergroten: de ramen bestonden uit 5 delen; aan de onderkant is daar een deel bijgekomen, waardoor er meer daglicht binnenkwam en de ramen lager in de gevel geplaatst werden.

In 2005 was er nog een renovatie waarbij aan de buitenkant niets veranderd is. Met name cv-installaties, electra en sanitair zijn toen aangepakt. Vanwege aanhoudende klachten over vocht is toen ook de luchtafvoer verbeterd.

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>